„Karykatura jest sztuką męską. Kobieta posługuje się nią rzadko, zarówno w plastyce, jak i w literaturze. Oprócz Stryjeńskiej, Berezowskiej i Magdaleny Samozwaniec nie widzę u nas kobiet, które by uprawiały ten sposób komunikowania swych spostrzeżeń o życiu”

Tymi słowami Nela Samotyhowa, historyczka i krytyczka sztuki, zakończyła recenzję z Pierwszego Salonu Karykaturzystów Polskich, zorganizowanego w 1928 roku w Warszawie. Konstatacja krytyczki odzwierciedlała ówczesny stan wiedzy na temat działalności kobiet w tym zakresie. Dzisiaj wiadomo, że pierwsze artystki-amatorki odnotowane w dotychczasowych źródłach i opracowaniach, które wykazywały zainteresowanie twórczością w zakresie karykatury i satyry rysunkowej, działały na ziemiach polskich pod koniec osiemnastego wieku. W dziewiętnastym stuleciu pojawiły się kolejne rysowniczki-karykaturzystki oraz pierwsze artystki podejmujące współpracę z prasą o charakterze satyryczno-humorystycznym. Na dwudziesty wiek przypadł natomiast wysyp talentów kobiet zainteresowanych obiema dziedzinami. Dla zdecydowanej większości, karykatura była działalnością poboczna. Tylko niektóre z nich, jak Maja Berezowska czy Anna Gosławska-Lipińska pseud. Ha-Ga, traktowały ją jako główną przestrzeń poszukiwań artystycznych. Wiele artystek łączyło karykaturę z twórczością w zakresie ilustracji oraz projektowania graficznego okładek i plakatów. Współczesne rysowniczki kontynuują te tradycje, łącząc klasyczne techniki z nowymi mediami oraz różne dziedziny twórczości, a swoje prace coraz częściej prezentują w Internecie, korzystając z mediów społecznościowych i platform artystycznych.

Pomimo niewątpliwej obecności w świecie sztuki i mediów, twórczość karykaturzystek jest notorycznie marginalizowana. Celem konferencji jest refleksja nad działalnością kobiet tworzących karykatury i satyrę rysunkową od czasów najdawniejszych po współczesność: przywrócenie głosu artystkom, badanie ich strategii artystycznych i sposobów, w jakie wykorzystywały i wykorzystują humor, ironię i deformację obrazu do krytyki społecznych ról, władzy, patriarchatu czy stereotypów płciowych.

Główne pytanie, to kwestia „męskości” przypisywanej karykaturze. W jakiej mierze odpowiada to „męskości” przypisywanej przez wieki sztuce? Czy proces obalania wykluczenia genderowego w sztuce wysokiej działa jeszcze bardziej ospale w odniesieniu do tego szczególnego przypadku sztuki niskiej, jaką jest karykatura? Czy twórczość internetowa pozwala na przekroczenie bariery płci?

Choć konferencja koncentruje się na Polkach, referaty na temat karykaturzystek z innych krajów, stawiające pytanie o źródła ich wykluczenia, są mile widziane. Zachęcamy badaczki i badaczy różnych dyscyplin – historii sztuki, historii, medioznawstwa, kulturoznawstwa, socjologii, gender studies, historii prasy i komunikacji wizualnej – do nadsyłania propozycji referatów.

Proponowane obszary badawcze:

• Strategie wizualne karykatury w twórczości rysowniczek: specyfika kreski, deformacji i narracji wizualnej w twórczości kobiet; język karykatury w innych dziedzinach twórczości artystek-karykaturzystek, m.in. ilustracji, projektowaniu okładek i plakatów.
• Karykatura a gender: strategie żartu, ironii i subwersji w przedstawianiu płci i ról społecznych w rysunkach tworzonych przez kobiety.
• Humor i feminizm: satyra jako narzędzie emancypacji, krytyki władzy i patriarchatu.
• Media i prasa: rola kobiet-karykaturzystek w prasie satyrycznej, alternatywnej i internetowej.
• Transnarodowe perspektywy: kobiety karykaturzystki w różnych krajach i kulturach, porównania międzykulturowe.
• Karykatura cyfrowa i media społecznościowe: współczesne artystki w sieci, memy i nowoczesne formy satyry wizualnej.
• Cenzura i autocenzura: ograniczenia wolności artystycznej i strategie przetrwania w męskocentrycznych środowiskach.
• Karykatura a tożsamość: tematy rasy, klasy, orientacji seksualnej i pochodzenia etnicznego w twórczości kobiet.
• Recepcja i krytyka: jak kobiece karykatury są odbierane przez publiczność i krytyków.

Jesteśmy otwarci także na inne propozycje, które swym zakresem będą obejmowały temat konferencji.

Zgłoszenia:

Osoby zainteresowane konferencją prosimy o przesłanie abstraktu (do 300 słów) oraz biogramu wraz ze stopniem/tytułem naukowym i afiliacją (do 150 słów) do 28 lutego 2026 r. na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Informacja o przyjęciu referatu zostanie przesłana do 23 marca 2026 r.

Udział w konferencji jest bezpłatny. Organizatorzy nie pokrywają kosztów podróży i noclegów.

Język konferencji: polski

Rada naukowa konferencji:

• prof. dr hab. Agata Jakubowska, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego
• dr hab. Iwona Luba prof. UW, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego
• dr hab. Dobrochna Kałwa, Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego
• dr Piotr Kułak, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego
• dr Agnieszka Morawińska
• dr Katarzyna Murawska-Muthesius, Birkbeck, University of London
• dr Paweł Płoski, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie
• dr Karolina Prymlewicz, Muzeum Narodowe w Warszawie

Komitet organizacyjny:

• dr Piotr Kułak, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego
• Agnieszka Goluch, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego
• Maria Muszkowska, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie
• Paulina Pilcicka, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie

Organizatorzy:

Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie